Eens gek, altijd gek

Onbewust zijn we geneigd om mensen in te delen in hokjes. Dit is niet vreemd, want het helpt ons om de wereld om ons heen te ordenen. Je laat ermee weten bij welke groep jij of iemand anders hoort en bij welke groep je zeker niet hoort. Het gevaarlijke is alleen dat we daarbij vaak gebruik maken van vooroordelen. We plaatsen iemand in een hokje en koppelen daar allemaal conclusies en verwachtingen aan. Zo krijgt iemand die psychische problemen heeft of heeft gehad vaak het stigma ‘gek’ opgeplakt. Lees hier meer over het gebruik en de gevolgen van vooroordelen en het stigmatiseren van mensen.

Wat is een vooroordeel?

Vooroordeel
Een idee of beeld van iets of iemand dat niet op feiten of op de werkelijkheid berust, maar op ideeën of opvattingen die zijn ontstaan in de gedachten van mensen. Een vooroordeel doet pijn omdat men, zonder jou te kennen, denkt te weten hoe jij bent of hoe jij je zal gedragen.

Hier volgen enkele voorbeelden van vooroordelen.

• Werklozen willen eigenlijk niet werken.
• Allochtonen zijn te beroerd om zich aan te passen.
• Nederlandse meisjes zijn makkelijk te krijgen.
• Scholieren zijn liever lui dan moe.
• Moslims zijn terroristen.
• Nederlanders zijn zuinig en ongastvrij.

Als je zelf een werkloze, een allochtoon, een Nederlander, een scholier of een moslim bent, zal het desbetreffende vooroordeel niet zo gemakkelijk uit je mond komen. Vooroordelen hebben altijd betrekking op anderen. Niet op jou. Kortom: we hebben een oordeel klaar over iemand dat beslist niet hoeft te kloppen met de werkelijkheid.

Vooroordelen over mensen met psychische problemen
Ook over mensen met psychische problemen bestaan veel vooroordelen. Hier worden een paar genoemd.

• Mensen met psychische problemen zijn gek. 
• Gekken zijn voor eens en voor altijd gek. 
• Psychiatrisch patiënten zijn gevaarlijk.
• Mensen komen in de problemen door hun eigen schuld.
• Mensen met psychische problemen zijn aandachttrekkers.
• Psychiatrisch patiënten zijn zwakzinnigen.
• Mensen met psychische problemen zijn aanstellers.

Men denkt dat mensen met psychische problemen het aan zichzelf te wijten hebben dat ze gek zijn geworden: hadden ze maar niet zo stom moeten doen, of: ze zullen wel erg weinig kunnen hebben. Maar de oorzaken waardoor mensen in de problemen komen zijn heel verschillend, ingewikkeld en meestal niet precies aan te wijzen.

Vooroordelen komen voort uit gemakzucht, onwetendheid en angst. Ook vooroordelen over (het hebben van) psychische problemen hebben daarmee te maken.
Gemakzucht: je hoeft er niet over na te denken. Onwetendheid: je weet er bar weinig van. Angst: je bent er een beetje bang voor.

De gevolgen van vooroordelen

Vooroordelen kunnen mensen veel schade toebrengen. Vooroordelen kunnen leiden tot een stigma. Stigmatisering kan ontaarden in discriminatie of het buitensluiten van mensen. Denk je eens in hoe het is om na een opname thuis te komen als (ex)psychiatrisch patiënt. De mensen met wie je vroeger omging, mijden je: je was gek en je bent het natuurlijk nog steeds, want zoiets gaat niet over. Je ouders, je familie of je vrienden vinden dat je maar niet meer over ‘die tijd’ moet praten: daar mag je niet meer aan denken want voorbij is voorbij. Wanneer je met niemand je ervaringen kunt delen, raak je onzeker: als iedereen zo afwijzend is, zal er met jou wel iets mis zijn. Voordat je het weet, ben je geïsoleerd. Daar zit je dan in je eentje.

Stigma
Het Griekse woord ‘stigma’ betekent letterlijk ‘brandmerk’. In de oudheid werden slaven en misdadigers gebrandmerkt zodat ze voor anderen herkenbaar zouden zijn. Wanneer we stigmatiseren plakken we iemand dus een etiket op. Mensen die psychische problemen hebben of hebben gehad worden soms ook gestigmatiseerd. Het stigma dat zij krijgen opgeplakt kan hen voortdurend blijven achtervolgen. Bijvoorbeeld in contacten met familie, vrienden of in de buurt, bij het vinden van werk of het zoeken naar een huis.

Stigmatisering kan ervoor zorgen dat bepaalde mensen als minderwaardig worden beoordeeld, omdat ze afwijkende kenmerken hebben, of negatieve eigenschappen toebedeeld krijgen die ze helemaal niet bezitten. Maar wie eenmaal in een hokje is geplaatst, komt daar niet zo gemakkelijk weer uit. Als iemand een stigma heeft gekregen, zal hij of zij sociale afkeuring ervaren en sociale situaties gaan mijden. Dat kan leiden tot een gebrek aan zelfvertrouwen, isolement, stress, eenzaamheid en allerlei andere nare gevolgen. Voor mensen die psychische of psychiatrische problemen hebben gehad, is het vaak extra moeilijk om een huis te vinden, om aan werk te komen, om zich te verzekeren, om een rijbewijs te halen. Werkgevers willen niet graag een ‘ex-gek’ in hun bedrijf: die kan het wel weer in zijn kop krijgen.

Ook zij die vooroordelen gebruiken, kunnen er last van krijgen. Iemand die bevooroordeeld denkt over mensen met psychische problemen zal dat ook gemakkelijk doen over eventuele psychische problemen die hij/zij zelf heeft. Dan kan iemand steeds dieper in de problemen raken. Schaamte, angst en onwetendheid zorgen ervoor dat er niet gepraat wordt. Zo kan iemand slachtoffer worden van zichzelf.

Terug naar krant